12.12.2016

Auteursrecht voor architecten: een gids

Leesduur
Aantal woorden

Weinig bedrijven hebben een grotere impact op ons leven en onze maatschappij dan architectenbureaus. Ze bepalen hoe onze huizen, kantoren en openbare gebouwen in elkaar zitten en eruit zien, de gebouwen waar wij zo veel van onze tijd in doorbrengen. Onrechtstreeks bepalen ze dus mee hoe wij ons allemaal voelen, dag in dag uit, want een mooie en praktische omgeving zorgt ervoor dat we beter functioneren. Goed management van deze bedrijven is dus heel belangrijk, en veel begint met juridische optimalisatie. Deze gids wijst alvast de richting.

Het intellectuele eigendomsrecht

Het recht kun je best vergelijken met een boom, een hele grote boom, met ongelooflijk veel takken. Een van deze takken is het intellectueel eigendomsrecht. Dit recht is erop gericht zogenaamde voortbrengingen van de menselijke geest te beschermen. Het is ontwikkeld om werken, ideeën en creaties te delen met anderen. Want zonder enige bescherming is wie goeie ideeën heeft, natuurlijk eerder geneigd de ideeën voor zichzelf te houden. Het intellectueel eigendomsrecht biedt bescherming tegen het misbruik van vruchten van intellectuele arbeid.

Belangrijk onderdeel van deze definitie is dat deze rechtstak enkel de vruchten van intellectuele arbeid beschermt. Dit betekent dat enkel concreet uitgewerkte ideeën beschermd kunnen worden. Iedereen kan ideeën hebben, deze zijn vrij om te hebben, maar kunnen dus onmogelijk beschermd worden. Om het met een voorbeeld duidelijk te maken: iedereen die dat wil mag morgen een social media platform bouwen en lanceren, Mark Zuckerberg heeft hier geen alleenrecht op. Wat echter niet mag, is Facebook nabouwen. Facebook zelf - de vrucht van Zuckerberg's intellectuele arbeid, oftewel zijn concreet uitgewerkt idee - is namelijk op tal van verschillende manieren beschermd.

Een tak van een boom heeft natuurijk meestal nog veel kleinere vertakkingen, bij het intellectuele eigendomsrecht is dat niet anders. Dit zijn enkele van deze takken:

  • Auteursrecht
  • Merkenrecht
  • Octrooirecht
  • Modellenrecht
  • Kwekersrecht
  • ...

Voor architectenbureaus zullen vooral het auteursrecht en modellenrecht (en in mindere mate merkenrecht) relevant zijn.

Tekeningen en modellenrecht

Het tekeningen en modellenrecht beschermt uiterlijke kenmerken van een voortbrengsel, die niet door de technische eigenschappen worden bepaald. Met andere woorden, aan de hand van het tekeningen en modellenrecht kun je beschermen hoe iets eruit ziet, voor zover het ontwerp geen louter gevolg is van de functie.

Voor bedrijven als Vitra betekent het tekeningen en modellenrecht hun bron van inkomsten. Zij bezitten maar liefst 1169 designs. Dit betekent dat Vitra als enige het recht heeft deze ontwerpen te exploiteren, en er dus geld aan te verdienen. Denk aan de Housebird van Eames. Dit ontwerp is beschermd als model, hierdoor mag geen enkel ander bedrijf of geen enkel andere persoon een object produceren en verkopen dat er visueel hetzelfde uitziet als de bekende housebird.

Auteursrecht

Het auteursrecht biedt bescherming voor concrete uitingen van creativiteit van de menselijke geest, die bovendien origineel zijn. Drie elementen zijn belangrijk in deze definitie:

  • Concrete uitingen: zoals eerder aangehaald moeten de ideeën een concrete vorm hebben aangenomen. Een idee voor een grondplan, hoe revolutionair ook, kan onmogelijk beschermd worden. Eens het idee is opgetekend, op papier of in digitale vorm, wordt het plan zelf wel beschermd door het auteursrecht.
  • Creativiteit: Banale uitingen van de menselijke geest kunnen geen aanspraak maken op bescherming door het auteursrecht. Hierover kan al eens discussie ontstaan als het gaat over architectuur. Het leidt geen enkele twijfel dat het Guggenheim of Tate Modern getuigen van grote creativiteit in het ontwerpproces, maar hoe zit het met ontwerpen van sleutel-op-de-deur-woningen? In geval van een geschil zal een rechter oordelen of een werk al dan niet creatief , en dus auteursrechtelijk beschermd is.
  • Originaliteit: Als een werk wel creatief is, maar eigenlijk niet echt nieuw, dan zal het werk ook niet auteursrechtelijk beschermd zijn. Dat is de originaliteitsvereiste die aan het auteursrecht gekoppeld is.

Om bescherming te genieten van het auteursrecht is geen enkele formaliteit vereist, ze geldt automatisch. Een architect die een plan heeft getekend of een ontwerp heeft gemaakt die aan de drie vereist voldoet, kan automatisch rekenen op bescherming van het auteursrecht. Zijn plan of ontwerp mag niet worden gekopieerd zonder zijn toepassing.

Er is echter een verschil tussen het auteursrecht bezitten, en het kunnen bewijzen. Stel: je hebt als architect een plan gemaakt, dit plan wordt uitgevoerd. Enige tijd later stoot je op een realisatie die als twee druppels water op jouw project lijkt. Je bezit het auteursrecht op jouw plannen, automatisch is dat zo, maar hoe kun je het bewijzen? Er zijn verschillende methodes om auteursrecht te bewijzen, een veelgebruikte methode is de volgende: steek het auteursrechtelijk beschermd werk in een omslag, en verstuur deze omslag aangetekend naar jezelf. Zo krijgt je werk een vaste tijdsstempel, dit is een krachtig bewijsmiddel bij een discussie omtrent auteursrecht. Wanneer jij namelijk kunt bewijzen dat je op datum van de verzending dit plan al in jouw bezit had, zal de tegenpartij moeten kunnen bewijzen dat hij al eerder deze plannen had. Let wel: maak de omslag niet open!

Een andere goede methode om auteursrecht te bewijzen is het zogenaamde i-depot van het BOIP (Benelux Office for Intellectual Property). Een i-depot stelt je in staat een document te uploaden via het digitale platform, om zo een officiële tijdsstempel te verkrijgen, exact hetzelfde systeem als de aangetekende zending dus, maar dan digitaal. Zo'n i-depot is heel eenvoudig zelf te doen en kost slechts € 35. Meer info vind je hier.

In detail

Het auteursrecht biedt dus automatisch bescherming voor concrete, creatieve en originele werken. Deze bescherming blijft gelden tot 70 jaar na de dood van de (langstlevende mede-) auteur. Dus ook na de dood van een architect blijft het auteursrecht gelden, het zijn dan zijn erfgenamen die deze bescherming zullen afdwingen.

Soms heeft ook een vertakking nog kleine vertakkingen. Zo ook bij het auteursrecht. Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen deze twee onderdelen van het auteursrecht:

  • Vermogensrechten
  • Morele rechten

De vermogensrechten zijn op geld waardeerbaar en overdraagbaar. Dit is het deel van het auteursrecht dat ervoor zorgt dat je inkomsten kunt halen uit jouw werk. De morele rechten daarentegen zijn - zoals de naam het zegt - niet op geld waardeerbaar en ook niet overdraagbaar. De morele rechten komen toe aan de auteur, en blijven ook bij de auteur, wat er ook gebeurt.

Ook hier houden de vertakkingen nog niet op. De vermogensrechten worden onderverdeeld in deze subtakken:

  • Reproductierecht Dit is de Nederlandstalige equivalent van het copyright. Niemand mag een auteursrechtelijk beschermd werk kopiëren zonder de toestemming van de auteur zelf. Een architect die een plan heeft gemaakt, moet dus altijd zijn toestemming geven indien iemand een kopie van zijn plan wil maken.
  • Recht van mededeling aan het publiek Indien een architect niet tevreden is van zijn werk, heeft hij het recht het werk niet te publiceren. Stel; een architect heeft een plan gemaakt, maar is er niet tevreden over. Hij toont het plan aan zijn klant en deze is laaiend enthousiast. De klant wil het plan in uitvoering brengen, maar hij kan dit onmogelijk doen zonder de toestemming van de architect.
  • Recht tot verhuren en uitlenen: Minder van toepassing voor architecten, maar het woord zegt het min of meer zelf: alleen de auteur heeft het recht om zijn werk uit te lenen of te verhuren. Stel dat je een kunstwerk hebt gemaakt, mag je als auteur beslissen dit kunstwerk aan iemand uit te lenen - of dat net niet te doen. Niemand kan dit voor jou beslissen zonder jouw toestemming.
  • Distributierecht: Het recht om jouw werk te verdelen. Dit is een heel belangrijk aspect bij de film- en muziekindustrie, want de distributiemaatschappijen kopen precies dit onderdeel van het auteursrecht.
  • Volgrecht: Het volgrecht vermijdt dat een auteur zijn werk aan een laag bedrag verkoopt, en niets meer opstrijkt indien het werk voor een veel hoger bedrag wordt doorverkocht. Dit volgrecht geeft de auteur altijd recht op een deel van de winst bij doorverkoop. De bedragen en percentages zijn wettelijk vastgelegd. Let wel: architecten hebben geen recht op een deel van de winst bij doorverkoop van een woning die ze hebben ontworpen, alleen indien het plan zou worden doorverkocht kan het volgrecht eventueel worden ingeroepen.

Al deze bovenstaande rechten kunnen dus worden verhandeld. Je kunt een andere partij bijvoorbeeld toestemming geven om jouw werken te kopiëren (reproductierecht), hier kun je dan geld voor vragen. Zo'n toestemming kan onder de vorm van een overdracht (dit is eenmalig, vanaf dat ogenblik heb je dit recht niet meer in eigen handen, en kun je er ook niet meer over beschikken) of onder de vorm van een licentie (voor bepaalde of onbepaalde duur, exclusief of niet-exclusief, tegen periodieke of eenmalige betaling, voor een bepaald territorium, ... Alles kan vrij worden bepaald!).

Deze vijf subtakken van de vermogensrechten zorgen er dus voor dat je geld kunt verdienen aan jouw creatief werk. Daarnaast waren er ook nog de morele rechten, niet op geld waardeerbaar en ook niet overdraagbaar. Deze worden onderverdeeld in drie subtakken:

  • Divulgatierecht: leunt dicht aan bij het recht van mededeling aan het publiek. Het divulgatierecht houdt in dat de auteur als enige kan beslissen wanneer een werk af is, en het dus mag gepubliceerd worden, maar ook de wijze waarop het gepubliceerd wordt. Stel dat een architect een voorlopig plan doorstuurt naar zijn klant, en deze speelt dit plan door aan de aannemer die op zijn beurt de werken aanvat, dan zou dit een inbreuk betekenen op het divulgatierecht van de architect.
  • Vaderschapsrecht: Auteurs hebben het recht erkend te worden als schepper van hun werk, ze hebben dus ook het recht te eisen dat hun naam bij elke publicatie van het werk wordt vermeld.
  • Integriteitsrecht: De auteur mag zich altijd verzetten tegen wijzigingen die worden aangebracht aan zijn werk, indien deze wijzigingen de integriteit van zijn werk in het gedrang zouden brengen. Een architect die een prachtig gebouw heeft getekend, mag zich ertegen verzetten indien bijvoorbeeld na verloop van tijd de gevel volledig wordt herwerkt of bijvoorbeeld houten ramen worden vervangen door PVC ramen. Indien hierover een geschil zou ontstaan zal de rechter altijd een afweging maken tussen het recht op eigendom van de eigenaar van het pand, en het integriteitsrecht van de architect. Dit zijn in dergelijke gevallen namelijk twee conflicterende rechten, de rechter moet zich de vraag stellen welk recht mag geschonden worden en welk recht niet. Indien bijvoorbeeld een ingreep nodig is om de stabiliteit van een gebouw te garanderen zal het eigendomsrecht de bovenhand halen, indien het eerder gaat om een "folietje", zal wellicht het integriteitsrecht doorwegen.

Deze drie rechten behoren toe aan de architect. Wat er ook gebeurt met zijn plannen, aan wie hij ook overdraagt of licenties toekent, hij zal altijd zijn morele rechten behouden.

Architecten en opdrachtgevers

Een architect zal natuurlijk het overgrote deel van zijn werk presteren in opdracht. In dergelijke gevallen ontstaat er een rechtsverhouding tussen twee partijen: de architect en de opdrachtgever. Bij dergelijke rechtsverhouding is er een gouden regel: goede afspraken maken goede vrienden, en deze afspraken kunnen maar beter verankerd liggen in een goed architectencontract.

In principe blijft het auteursrecht altijd bij de architect. Toch kan hierover disucssie ontstaan: sommige opdrachtgevers zullen de architect 'sturen', hem bepaalde zaken voorstellen of wijzigingen aanbrengen in het plan. In deze gevallen kan er sprake zijn van co-auteurschap en kan de opdrachtgever dus beweren dat hij mede-auteur is van het gemaakte plan. Indien in het architectencontract duidelijk is bepaald dat er geen sprake kan zijn van co-auteurschap en dat de architect de enige auteur is, is deze discussie op voorhand uitgesloten.

Architecten en medewerkers

Veel architecten werken alleen, maar net zo veel (of misschien zelfs meer) werken samen in architectenbureaus. Ook hier geldt het credo van goede afspaken, en is het van groot belang deze afspraken vast te leggen in een goed - geschreven - contract.

Architecten hebben per definitie een zelfstandigenstatuut, van een arbeidsovereenkomst kan dus geen sprake zijn. Het gaat daarentegen wel om een aannemingsovereenkomst. Eén architect verklaart - op zelfstandige wijze - werk te zullen uitvoeren in opdracht van een andere architect tegen betaling. Ook hier mag het duidelijk zijn dat er voldoende aandacht moet worden geschonken aan de bepalingen omtrent het auteursrecht.

In België geldt het principe dat wanneer niets bepaald is - wanneer dus met andere woorden geen contract voorhanden is - het auteursrecht blijft bij de eigenlijke auteur. Wanneer een architect-stagiair dus in opdracht van het architectenbureau waar hij werkt een plan heeft uitgewerkt, komt het auteursrecht eigenlijk aan hem toe, en niet aan het architectenbureau. Men voelt onmiddellijk aan dat dit geen gezonde situatie is. Gelukkig hebben de meeste architectenbureaus standaard overeenkomsten die elke nieuw lid van het team dient te ondertekenen, in deze overeenkomsten wordt bepaald dat het auteursrecht wordt overgedragen aan het architectenbureau.

Voor alle duidelijkheid: als we het hebben over overdracht van auteursrecht, zowel bij opdrachtgevers als bij medewerkers, hebben we het over de vermogensrechten. De morele rechten, dat weten we intussen, die blijven sowieso bij de eigenlijke auteur.

Publiceren

Mag ik als architect per definitie foto's van mijn werken publiceren? Wel, eigenlijk niet. Ook hier treedt een conflict op tussen het auteursrecht van de architect en het eigendomsrecht van de eigenaar. In de meeste gevallen zal de eigenaar uiteraard graag instemmen met de publicatie, maar soms kan dit voor spanningen zorgen. Daarom is het aangewezen ook hierover meteen goede afspraken vast te leggen in het architectencontract. Indien hierin zwart op wit staat dat de architect het recht heeft zijn werk te publiceren in bijvoorbeeld vakpers, of op zijn eigen website of facebook-pagina, kan hierover achteraf ook geen discussie meer ontstaan.

Bij het publiceren van bijvoorbeeld plannen, tekeningen of ontwerpen zijn het auteursrecht van de architect en het eigendomsrecht van de eigenaar de enige twee spelende belangen. Indien er echter ook foto's worden gepubliceerd komt er nog een derde belanghebbende op het toneel: de fotograaf. Er mag namelijk worden beschouwd dat foto's van architecten, zoals die van Thomas De Bruyne bijvoorbeeld, voldoen aan de drie vereisten van het auteursrecht, en dus zelf ook auteursrechtelijk beschermde werken zijn. Dit betekent dat voor publicatie van deze foto's ook nog eens de toestemming van de fotograaf vereist is. Dit wordt best aangepakt door met de fotograaf een geschreven contract te ondertekenen, waarin staat dat het auteursrecht wordt overgedragen aan de opdrachtgever - in dit geval dus de architect.

Kan een architect zich verzetten tegen de sloop van een gebouw?

Opnieuw is er in dit geval sprake van een conflict tussen het eigendomsrecht van de eigenaar (ik wil mijn gebouw slopen) en het auteursrecht - meerbepaald het divulgatierecht - van de architect (dit ontwerp is van mijn hand, ik mag beslissen wat ermee moet gebeuren). Bij een dergelijk conflict zal opnieuw een rechter op zelfstandige en onafhankelijke manier een afweging moeten maken. Hij zal zich afvragen welk recht het belangrijkst is om te beschermen in de concrete situatie die zich voordoet.

In dergelijke gevallen zal de communicatie een heel belangrijke rol spelen. De eigenaar die beslist over te gaan tot de sloop van een gebouw zonder vooraf de architect even te consulteren maakt geen beste beurt. Ook de dringendheid zal meespelen bij de overweging die de rechter dient te maken.

Op een rijtje

Veel informatie in één keer. Daarom nog eens het belangrijkste op een rijtje:

  • Een ontwerp gemaakt van bijvoorbeeld een meubelstuk? Laat het beschermen als tekening of model.
  • Plannen zijn automatisch beschermd door het auteursrecht, zorg wel dat je dit kunt bewijzen, deponeer best voor elk plan een i-depot (€ 35) en hou de papieren goed bij.
  • Zorg voor een goed contract tussen architect en opdrachtgever, laat élke opdrachtgever dit contract ondertekenen.
  • Ook medewerkers tekenen best een goede aannemingsovereenkomst. Het biedt zekerheid en een houvast aan beide partijen.
  • Laat de naam van je architectenbureau beschermen als merknaam: zo ben je zeker dat geen ander bureau met dezelfde naam (of een naam die erop lijkt) met jouw opgebouwde reputatie gaat lopen.

Dull Consulting kan je helpen met de opmaak van deze contracten en het beschermen van jouw intellectuele eigendom. Neem gerust eens vrijblijvend contact met ons op!


Foto's: Pexels.com

Alle nieuwsberichten